Do 2043 roku zniknie 1,5 mln uczniów, a rocznie ubywać będzie 110 tys. dzieci. Kuratoria zaakceptowały już likwidację 300 szkół

Najnowsze prognozy demograficzne, przygotowane przez Ministerstwo Edukacji Narodowej przewidują, że w ciągu niespełna dwóch dekad z systemu edukacji zniknie ponad 1,5 miliona dzieci. To demograficzne tsunami już teraz wymusza bolesne decyzje o zamykaniu setek placówek, a samorządowcy mowią: to dopiero początek procesu, który może zakończyć się likwidacją setek najmniejszych gmin.

„Ta sytuacja wybuchnie w ciągu najbliższych lat. To dopiero wierzchołek góry lodowej, z którą przyjdzie się zderzyć” – przyznają zgodnie samorządowcy z różnych regionów Polski, analizując postępujące wyludnianie się mniejszych miejscowości.

Demograficzny wyrok: 110 tysięcy uczniów mniej każdego roku

Między rokiem szkolnym 2026/2027 a 2042/2043 liczba dzieci i młodzieży w wieku szkolnym zmniejszy się o ponad 1,5 miliona osób.Oznacza to, że polski system oświaty będzie tracić średnio około 110 tysięcy uczniów rocznie. To tak, jakby co dwanaście miesięcy z mapy edukacyjnej kraju znikało miasto wielkości Olsztyna czy Kielc.

Tylko w ubiegłym roku kuratoria oświaty w całym kraju wydały prawie 300 pozytywnych opinii dotyczących likwidacji lub przekształcenia szkół i przedszkoli. Samorządy, przyciśnięte do muru przez rosnące koszty utrzymania niemal pustych budynków, drastycznie rosnące ceny energii oraz spadające wpływy z subwencji oświatowej, nie mają innego wyjścia niż podejmowanie tych skrajnie niepopularnych społecznie kroków.

Lubelskie rekordzistą kryzysu: „Ekonomia będzie decydująca”

Najtrudniejsza i najbardziej jaskrawa sytuacja panuje obecnie w województwie lubelskim, które stało się swego rodzaju demograficznym poligonem doświadczalnym dla całej Polski. Dane przekazane przez lubelskie kuratorium oświaty wskazują na gigantyczną skalę zjawiska: tylko w 2025 roku jednostki samorządu terytorialnego (JST) skierowały do zaopiniowania aż 85 uchwał w sprawie likwidacji lub przekształcenia placówek oświatowych.

Aż 76 z tych wniosków zostało zaopiniowanych pozytywnie przez nadzór pedagogiczny. Szczegółowa statystyka obrazuje dramat małych ojczyzn: 54 opinie dotyczyły całkowitej likwidacji szkół, natomiast 22 ich przekształcenia, co zazwyczaj oznacza degradację stopnia organizacyjnego. 

„Kryzys tak naprawdę dopiero zmierza do szkół. Ratunku dla wielu małych szkół nie będzie, bo ekonomia będzie decydująca. W samym mieście Lublin w rocznym systemie urodzeń, do którego obecnie jest dostosowany system edukacji jest o 50 proc. mniej dzieci niż w ubiegłym roku” – przyznaje Krzysztof Żuk, prezydent Lublina.

W samym Lublinie w latach 2023-2025 liczba dzieci w przedszkolach publicznych zmniejszyła się już o tysiąc. W perspektywie kolejnych lat przełoży się to bezpośrednio na puste ławki w szkołach podstawowych, a następnie na masowe zwolnienia nauczycieli i konieczność zamykania kolejnych budynków.

Śląsk: Zapowiedź potężnego wstrząsu w aglomeracji

Równie niepokojące sygnały płyną z województwa śląskiego, Kuratorium Oświaty w Katowicach wykazało, że w roku szkolnym 2024/2025 wpłynęło tam 56 uchwał organów prowadzących, z czego aż 50 zyskało opinie pozytywne.

Prezydent Sosnowca, Arkadiusz Chęciński, ocenia sytuację jako bombę z opóźnionym zapłonem. Choć dzisiaj w Sosnowcu nie planuje się jeszcze masowego zamykania szkół podstawowych, to sytuacja w przedszkolach jest już dramatyczna. Tam już teraz likwidowane są pierwsze oddziały. Samorząd szacuje, że w przeciągu najbliższych kilku lat będzie zmuszony do zamykania całych placówek, ponieważ dzieci po prostu nie ma. Według niego to, co widzimy dzisiaj, to zaledwie zapowiedź kryzysu, który „wybuchnie” z pełną siłą pod koniec obecnej dekady.

Społeczeństwo

Czy Polska zlikwiduje setki gmin? Depopulacja – znikają szkoły i usługi. Prof. Swianiewicz: „Gminy muszą się zmienić, by przetrwać”

Mapa likwidacji: Regionalny przegląd strat

Kryzys oświatowy nie oszczędza żadnego regionu, choć skala zjawiska różni się w zależności od lokalnej specyfiki demograficznej i tempa migracji do metropolii.

• W Małopolsce, do kuratorium w Krakowie wpłynęły 53 wnioski, z czego urząd zaopiniował pozytywnie 28.
• Na Dolnym Śląsku, w okresie od marca 2025 do marca 2026 roku, na 39 złożonych wniosków aż 25 zyskało akceptację kuratora.
• Kuratorium w Poznaniu wydało 29 pozytywnych opinii dla planów samorządów wielkopolskich, które zmagają się z odpływem mieszkańców z mniejszych ośrodków.
• W regionie lubuskim mamy 24 pozytywne opinie, natomiast na Opolszczyźnie było ich aż 25. Ta ostatnia liczba jest szczególnie niepokojąca, biorąc pod uwagę fakt, że województwo opolskie jest najmniejszym regionem w Polsce.
• W województwie świętokrzyskim wydano 22 pozytywne opinie, co potwierdza postępujące wyludnianie się tzw. „Polski powiatowej„.

Pozostałe województwa również notują dotkliwe straty: Kujawsko-pomorskie – 18; Pomorskie i Zachodniopomorskie – po 15; Podlaskie – 11; Podkarpackie – 9; Warmińsko-mazurskie – 7.

Czy stać nas na 2,5 tysiąca gmin? Debata o przyszłości państwa

Pustoszejące szkoły to tylko najbardziej widoczny element szerszego procesu – głębokiej depopulacji całego kraju, która uderza w fundamenty finansowe i organizacyjne polskiej administracji. Podczas XI Europejskiego Kongresu Samorządów w Mikołajkach dr Sławomir Dudek, szef Rady Fiskalnej, postawił szokującą tezę, twierdząc, że Polski zwyczajnie nie stać na utrzymanie 2,5 tysiąca gmin w obecnym kształcie.

Do tej diagnozy odniósł się prof. Paweł Swianiewicz, dyrektor Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego (NIST). W rozmowie z Serwisem Samorządowym PAP profesor przyznał, że w obliczu tak silnej depopulacji obecna liczba gmin jest na dłuższą metę nie do utrzymania:

„Ja się zgadzam z panem dr Dudkiem, że w dłuższej perspektywie przy tak silnej depopulacji takich gmin jakie mamy w tej chwili nie utrzymamy w liczbie 2,5 tys. Te gminy muszą się zmieniać, ale zmiana niekoniecznie musi polegać na likwidacji” – wyjaśnił prof. Paweł Swianiewicz.

Profesor zauważa, że likwidacja gminy to proces obarczony ogromnym ryzykiem politycznym. Każda próba zamknięcia urzędu budzi protesty i poczucie degradacji regionu. Zamiast tego szef NIST proponuje model „asymetrycznej decentralizacji”. W tym scenariuszu mniejsza gmina mogłaby oddać najtrudniejsze kompetencje (np. prowadzenie szkół) na szczebel powiatowy, zachowując swoją tożsamość lokalną i radę gminy.

Finansowa pułapka i znikające usługi publiczne

Włodarze największych polskich miast również nie czują się bezpiecznie. Hanna Zdanowska, prezydent Łodzi, otwarcie przyznaje, że edukacja stanie się największym obciążeniem dla budżetów lokalnych. Przy stale rosnących kosztach pracy nauczycieli i energii, samorządy stają przed pytaniem, czy będą w stanie udźwignąć ciężar prowadzenia szkół bez drastycznego cięcia innych usług, takich jak transport publiczny czy kultura.

Podobne obawy wyrażają burmistrzowie mniejszych miast. Przykładem są Proszowice, gdzie z powodu braku dzieci zdecydowano się już na zamknięcie żłobka. Burmistrz tej gminy prognozuje, że w ciągu najbliższych trzech lat liczba klas w podległych mu szkołach spadnie niemal o połowę. To oznacza, że zamiast siedmiu oddziałów w siedmiu szkołach, gmina będzie potrzebowała zaledwie czterech klas.

Ministerstwo proponuje budynki wielofunkcyjne – samorządy sceptyczne

MEN, świadome skali problemu, przygotowało projekt ustawy, który ma „ratować” małe szkoły przed całkowitą likwidacją. Głównym pomysłem resortu jest danie samorządom możliwości wykorzystania budynków szkolnych również do innych celów społecznych. Szkoła mogłaby stać się jednocześnie domem kultury, biblioteką czy ośrodkiem wsparcia dla seniorów.

Samorządowcy oceniają te propozycje jako próbę „zaklinania rzeczywistości”. Jeszcze dobitniej sytuację podsumowuje Grzegorz Kubalski, wicedyrektor biura Związku Powiatów Polskich, który uważa, że wiara w ratowanie małych szkół bez zmiany systemu finansowania jest błędem:

„Takie kalkulacje nie powstały, bo wówczas skończyłyby się polityczne mrzonki o tym, że da się ratować małe szkoły” – podsumował Grzegorz Kubalski.

Koniec epoki polskiego samorządu?

Wyludnianie się kraju i spadek liczby uczniów o 1,5 miliona to procesy nieuniknione. Polska mapa administracyjna stoi u progu największej zmiany od dekad. Jeśli system finansowania samorządów nie zostanie skorygowany tak, by uwzględniać niską gęstość zaludnienia i realne koszty demograficzne, setki gmin wpadną w spiralę zadłużenia.

Jak zauważa prof. Swianiewicz, obecny algorytm podziału subwencji nie wskazuje realnych potrzeb wydatkowych regionów wyludniających się. Masowa likwidacja szkół, której jesteśmy świadkami, to jedynie prolog do znacznie głębszej reorganizacji państwa, która wymusi rezygnację z obecnego modelu dostępności do usług publicznych „pod domem”. Współpraca międzygminna staje się jedyną drogą ratunku przed całkowitym zniknięciem wielu miejscowości z mapy usługowej kraju.

Źródła danych: Ministerstwo Edukacji Narodowej, Główny Urząd Statystyczny, dane Kuratoriów Oświaty.
Opracowano na podstawie wypowiedzi dla: Serwisu Samorządowego PAP, programu „Rozmowy Samorządowe PAP” oraz paneli XI Europejskiego Kongresu Samorządów w Mikołajkach.

Natalia Zagrzebska