Pompa ciepła może ogrzewać także stary dom z kaloryferami. Przykład budynku z 1997 roku pokazuje, że po odpowiednim przygotowaniu instalacji urządzenie może dostarczyć ponad 10 MWh ciepła w sezonie.

Właściciele starszych domów często zakładają, że pompa ciepła nadaje się tylko do nowych budynków z ogrzewaniem podłogowym. Tymczasem po odpowiedniej termomodernizacji można wykorzystać ją również w starszym domu i pozostawić część istniejącej instalacji.

Nie zawsze trzeba zrywać podłogi, wymieniać wszystkie grzejniki i przeprowadzać generalny remont. Najpierw trzeba sprawdzić, ile ciepła ucieka przez mury, okna, drzwi, strop i dach. Potem można ocenić, czy obecne kaloryfery zapewnią odpowiednią temperaturę przy niższej temperaturze wody.

Jeśli budynek zostanie właściwie przygotowany, pompa ciepła może zapewniać ciepło i przynosić oszczędności także w starym domu. O wyniku decydują zastosowane materiały, izolacja, stan instalacji oraz sposób dobrania i ustawienia urządzenia.

Pompa ciepła w starym domu. Co sprawdzili naukowcy?

Naukowcy z niemieckiego instytutu Fraunhofer ISE od około 20 lat sprawdzają, jak pompy ciepła ogrzewają starsze, zamieszkane budynki. Mierzą zużycie prądu oraz ilość ciepła dostarczanego do ogrzewania pomieszczeń i przygotowania ciepłej wody. Chcą ustalić, jakie wyniki urządzenia osiągają podczas zwykłego użytkowania i przy różnej pogodzie.

W sześciu porównywalnych projektach badacze analizowali wyniki 840 powietrznych pomp ciepła pracujących w domach w Niemczech, Francji, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii, Austrii i Holandii. Ich średnia efektywność wyniosła 3,2. Oznacza to, że z każdej zużytej 1 kWh prądu pompy dostarczały średnio 3,2 kWh ciepła. Najstarsze pompy osiągnęły średni wynik 2,6, a najnowsze — 3,7.

W osobnych badaniach sprawdzono także pompy gruntowe. Ich średnia efektywność wyniosła 4,2. Najlepsze instalacje dostarczały ponad 4,5 kWh ciepła z 1 kWh prądu w przypadku pomp powietrznych i ponad 6,5 kWh w przypadku pomp gruntowych.

W kolejnym projekcie, którego wyniki Fraunhofer ISE opublikował w 2025 roku, badacze monitorowali 77 instalacji: 61 powietrznych i 16 gruntowych. Uwzględnili domy wybudowane w latach 1826–2001. W tej grupie pompy powietrzne dostarczały średnio 3,4 kWh ciepła z każdej zużytej 1 kWh prądu, a gruntowe — 4,3 kWh.

Wiek budynku sam w sobie nie decyduje o tym, czy pompa ciepła będzie dobrym źródłem ogrzewania. Znaczenie mają przede wszystkim materiały użyte przy budowie, izolacja murów, stan okien i drzwi, ocieplenie stropu oraz dachu. Liczy się także projekt instalacji grzewczej i temperatura wody potrzebna do ogrzania pomieszczeń.

Dlatego pompa może zapewnić ciepło zarówno w domu z XIX wieku, jak i w budynku z lat 90. Wyniki badań pokazują, że po odpowiednim przygotowaniu nawet bardzo stary budynek może być ogrzewany pompą ciepła.

O wynikach wieloletnich badań mówi dr Marek Miara, ekspert technologii pomp ciepła z Heat Pumps Watch:

20 lat badań potwierdza, że pompy ciepła działają efektywnie przy dużym mrozie, zarówno w starych budynkach, jak i tych bez ogrzewania podłogowego. O rzeczywistej efektywności w znacznie mniejszym stopniu decyduje rodzaj ogrzewania czy rok budowy, a bardziej jakość projektowania i montażu, prawidłowe ustawienie regulacji oraz jak najniższa temperatura zasilania.

Termomodernizacja ogranicza straty ciepła

W starszych domach ciepło często ucieka przez słabo ocieplone mury. Duże straty powodują również nieszczelne okna i drzwi oraz nieocieplony strop lub dach. Trzeba wtedy dostarczać więcej energii, żeby utrzymać tę samą temperaturę w pokojach.

To oczywiste, że sama wymiana kotła na pompę ciepła nie poprawi izolacji budynku. Jeśli dom szybko się wychładza, nowe urządzenie nadal będzie musiało dostarczać więcej ciepła. Dlatego przed zakupem trzeba sprawdzić, co w budynku wymaga poprawy.

W jednym domu najbardziej opłaci się ocieplenie stropu nad ostatnią kondygnacją. W innym bardziej efektywne będzie docieplenie ścian, dachu albo wymiana nieszczelnych okien. Zakres prac powinien wynikać ze stanu budynku.

Termomodernizacja zmniejsza ilość ciepła potrzebną do ogrzewania pomieszczeń. Dzięki temu można dobrać urządzenie o mniejszej mocy i obniżyć temperaturę wody w instalacji. To właśnie ograniczenie strat ciepła często decyduje o tym, czy pompa będzie opłacalna.

Stare kaloryfery mogą zostać

Pompa ciepła i stare kaloryfery mogą być dobrym rozwiązaniem. Nie trzeba od razu montować ogrzewania podłogowego. Najpierw trzeba sprawdzić, czy istniejące grzejniki ogrzeją pokoje przy niższej temperaturze wody niż ta, którą wcześniej dostarczał kocioł.

Podłogówka ułatwia oszczędzanie, ponieważ ogrzewa dużą powierzchnię i nie wymaga wysokiej temperatury wody. Odpowiednio duże kaloryfery mogą jednak wystarczyć. Jeżeli grzejnik ma odpowiednią moc, można go zostawić.

Czasem wystarczy więc wymienić jeden lub dwa kaloryfery, a resztę instalacji pozostawić bez większych zmian.

Przed zakupem pompy projektant powinien policzyć zapotrzebowanie każdego pomieszczenia. Takie obliczenia pokazują, czy obecne grzejniki wystarczą, jaka temperatura wody będzie potrzebna i jakie przeróbki rzeczywiście trzeba wykonać.

Jak oszczędzać z pompą ciepła? Ustaw krzywą grzewczą

Jak podaje Heat Pumps Watch, jednym z najważniejszych ustawień pompy ciepła jest krzywa grzewcza. Określa ona, jaką temperaturę ma mieć woda kierowana do grzejników przy konkretnej temperaturze na zewnątrz. Jeśli zostanie ustawiona zbyt wysoko, pompa podgrzewa wodę mocniej, niż potrzeba, i zużywa więcej prądu.

Z badań i symulacji wynika, że obniżenie krzywej grzewczej o 1°C, bez zmiany jej nachylenia, poprawia efektywność instalacji o około 0,1. W praktyce przy temperaturze zasilania wynoszącej około 50°C pompa może osiągać COP na poziomie 2,8–3,0. Przy obniżeniu temperatury do 45°C COP może wzrosnąć do około 3,2–3,5, a przy temperaturze zasilania wynoszącej 35°C może sięgać 4,0–5,0.

Wyższy COP oznacza, że pompa zużywa mniej prądu, żeby dostarczyć taką samą ilość ciepła. W przypadku przeciętnego domu w Polsce zwiększenie COP z 3,0 do 4,0 może oznaczać około 1200 zł oszczędności rocznie. To wartość orientacyjna, ponieważ dokładna kwota zależy od zapotrzebowania domu na ciepło oraz ceny energii.

Źle ustawiona krzywa grzewcza może również powodować zbyt częste włączanie i wyłączanie pompy. Takie cykle zwiększają zużycie prądu i mogą skracać żywotność urządzenia. Pompa może też uruchamiać ogrzewanie poza sezonem, chociaż budynek nie potrzebuje już dodatkowego ciepła. Dlatego ustawienia trzeba sprawdzić podczas sezonu grzewczego i dopasować do rzeczywistych warunków w domu.

Dom z 1997 roku ogrzewany pompą ciepła

Doskonałym przykładem tego, że pompa ciepła może być dobrym źródłem ogrzewania także w starszym domu, jest budynek w Brodach. Dom wybudowano w 1997 roku. Nadal ogrzewają go zwykłe kaloryfery. Nie trzeba było więc zrywać podłóg ani montować ogrzewania podłogowego w całym budynku.

W ciągu sezonu pompa dostarczyła do domu ponad 10 MWh ciepła. Jej sezonowy współczynnik efektywności SPF wyniósł 3,5. Oznacza to, że z każdej zużytej 1 kWh prądu pompa dostarczała średnio 3,5 kWh ciepła.

To bardzo dobry wynik. Pokazuje, że dom z lat 90. może być ogrzewany pompą ciepła także przy wykorzystaniu istniejących grzejników. Każdy budynek ma jednak inne potrzeby. Znaczenie mają między innymi jego powierzchnia, ocieplenie ścian i dachu, stan okien oraz temperatura utrzymywana w pokojach.

Przykład z Brodów pokazuje jeszcze jedną ważną rzecz. Jeśli dom jest odpowiednio przygotowany, a grzejniki mają wystarczającą moc, można wymienić samo źródło ciepła i zostawić dużą część istniejącej instalacji. Oznacza to mniej prac i niższy koszt całej inwestycji.

Jednoznacznie świadczy to zarówno o postępie samej technologii, jak i o coraz wyższej jakości projektowania i montażu – komentuje dr Marek Miara z Heat Pumps Watch

Nasz temat

WT2026 zmienią budowę domów po 2026 roku. Ministerstwo odpowiada Faktom Plus: gaz nie będzie zakazany, ale inwestora czeka energetyczny Tetris

Czy wymiana starego kotła na pompę się opłaca?

Polacy remontujący dom i wymieniający kocioł często wybierają nowe źródło ciepła. Kupują nowoczesny kocioł gazowy, na pellet. Chcą ograniczyć koszty i uniknąć większego remontu.

Warto jednak porównać te możliwości z pompą ciepła. Jeśli budynek zostanie odpowiednio ocieplony, a urządzenie będzie dobrze dobrane, pompa może być opłacalna także przy pozostawieniu części istniejącej instalacji. Nie trzeba zakładać, że przejście na pompę zawsze oznacza wymianę wszystkich rur i grzejników.

Przy ocenie opłacalności trzeba policzyć pełny koszt inwestycji. Należy uwzględnić cenę pompy, montaż, ewentualną wymianę pojedynczych kaloryferów, termomodernizację, serwis i ceny prądu. Potem trzeba porównać te wydatki z obecnymi rachunkami za gaz, pellet albo inne paliwo.

Projektant powinien przygotować wyliczenie dla konkretnej inwestycji. Musi obliczyć zużycie prądu, uwzględnić pracę grzałki podczas mrozu i wyjaśnić, jakie prace są potrzebne przed montażem. Dopiero wtedy można ocenić, czy inwestycja się opłaci i po ilu latach oszczędności pokryją jej koszt.

Źródła: Fraunhofer ISE, Heat Pumps Watch, PORT PC

Andrzej Wróblewski