Nowa planeta karłowata w Układzie Słonecznym? Polacy mieli ją na zdjęciach już od 2011 roku
Kandydatka na nową planetę może mieć 1500 km średnicy, okrąża Słońce w 283 lata. Polscy astronomowie pomogli ustalić jego orbitę. Czy to nowa planeta karłowata?
Przez kilkanaście lat ukrywał się na zdjęciach nieba wykonanych przez polski teleskop w Chile. Nikt jednak nie wiedział, że niewielki punkt światła może być jednym z największych obiektów krążących poza Neptunem.
Dopiero w październiku 2026 roku amerykańscy astronomowie odkryli 2026 ED138. Kiedy informacja dotarła do Polski, naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego zajrzeli do swojego archiwum.
Okazało się, że Teleskop Warszawski fotografował ten obiekt już w 2011 roku. Dzięki analizie wyników dawnych obserwacji udało się dokładniej ustalić, jak porusza się wokół Słońca.
Astronomowie podejrzewają, że 2026 ED138 jest na tyle duży, że może zostać uznany za planetę karłowatą. Najpierw muszą jednak zmierzyć jego średnicę.
Teleskop Roman już w kosmosie. Polacy pomogą szukać kolejnych planet
Nowy obiekt odkrył Matthew Holman. Polacy odnaleźli starsze zdjęcia
13 października 2026 roku Matthew Holman z Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics analizował dane Obserwatorium im. Very Rubin w Chile.
Korzystał z programu komputerowego, który przygotował wspólnie z Kevinem Napierem. Program przeszukiwał miliardy zarejestrowanych punktów światła i sprawdzał, które z nich mogą należeć do poruszających się obiektów Układu Słonecznego.
Właśnie wtedy Holman natrafił na 2026 ED138. Obiekt znajdował się bardzo daleko od Słońca, ale był zaskakująco jasny.
Astronomowie zaczęli więc szukać wcześniejszych obserwacji. Mario Jurić z Uniwersytetu Waszyngtońskiego odnalazł dodatkowe zdjęcia wykonane przez teleskop Rubin.
Łącznie obserwatorium zarejestrowało 2026 ED138 30 razy podczas 20 nocy między 4 marca a 11 lipca 2026 roku.
27 października Minor Planet Center, działające pod auspicjami Międzynarodowej Unii Astronomicznej, oficjalnie ogłosiło odkrycie.
Wkrótce do badań dołączyli astronomowie z Uniwersytetu Warszawskiego. Prof. Andrzej Udalski i dr hab. Przemysław Mróz znaleźli obiekt na archiwalnych zdjęciach polskiego projektu OGLE.
– Ponieważ wiele z tych obserwacji poprzedzało detekcje z instrumentu DECam i Obserwatorium im. Very Rubin, to dzięki ich połączeniu z danymi odkrywców można było bardzo precyzyjnie wyznaczyć orbitę 2026 ED138 wokół Słońca – wyjaśnia dr hab. Przemysław Mróz w rozmowie z Serwisem Naukowym Uniwersytetu Warszawskiego.
Planety lżejsze od waty cukrowej. Są wielkości Jowisza
Teleskop Warszawski fotografował go ponad sto razy
Projekt OGLE, czyli Optical Gravitational Lensing Experiment, działa od 1992 roku. Polscy astronomowie regularnie fotografują wybrane obszary nieba, szukając zmian jasności gwiazd i innych zjawisk.
Do obserwacji służy między innymi Teleskop Warszawski pracujący w Obserwatorium Las Campanas w Chile.
Dzięki temu ogromnemu archiwum naukowcy mogą wracać do zdjęć wykonanych nawet kilkanaście lat wcześniej.
W przypadku 2026 ED138 znaleźli dokładnie 102 obserwacje z lat 2011–2024.
Na zdjęciach z 9 kwietnia 2011 roku obiekt widać w świetle podczerwonym, a na fotografiach z 30 maja tego samego roku – w świetle żółtym.
Astronomowie porównują takie obrazy ze zdjęciami wzorcowymi tego samego fragmentu nieba. Następnie komputer odejmuje jeden obraz od drugiego. Gwiazdy, które nie zmieniły położenia, w dużej mierze znikają, a poruszający się obiekt łatwiej zauważyć.
Polski zespół dostarczył znacznie starsze obserwacje, dzięki którym można było dokładniej obliczyć jego orbitę.
W badaniach uczestniczyli również między innymi Igor Soszyński, Michał Szymański, Paweł Pietrukowicz, Radosław Poleski i Jan Skowron.
Wyniki opublikowano 11 listopada 2026 roku w pracy naukowej „OGLE Pre-discovery Observations of the Dwarf Planet Candidate 2026 ED138”.
Kosmiczna geologia: James Webb bada skład powierzchni egzoplanety LHS 3844 b
Jeden rok trwa tam 283 lata. Dlaczego wcześniej go nie znaleziono?
2026 ED138 należy do obiektów transneptunowych. Krąży wokół Słońca daleko za orbitą Neptuna, w zimnych, zewnętrznych obszarach Układu Słonecznego.
Jego orbita ma kształt wydłużonej elipsy. W najbliższym punkcie obiekt zbliża się do Słońca na około 37 jednostek astronomicznych. W najdalszym oddala się na 49 jednostek.
Jedna jednostka astronomiczna to około 150 milionów kilometrów, czyli średnia odległość Ziemi od Słońca. Obecnie 2026 ED138 znajduje się około 47,2 jednostki astronomicznej od naszej gwiazdy. To ponad 7 miliardów kilometrów.
Dla porównania Neptun krąży średnio 30 jednostek astronomicznych od Słońca, a jego rok trwa 165 ziemskich lat.
Dlaczego więc astronomowie tak długo nie zauważali nowego obiektu?
– (…) orbita obiektu jest nachylona pod stosunkowo dużym kątem, około 24 stopni, do płaszczyzny orbity Ziemi. Powoduje to, że obiekt oddala się znacząco od ekliptyki na niebie, przez co umknął uwadze wcześniejszym przeglądom nieba poszukującym obiektów transneptunowych, m.in. prowadzonemu w ramach projektu OGLE w 2010 roku – tłumaczy Przemysław Mróz.
Dodatkową trudność sprawia jego obecne położenie na tle gwiazdozbioru Korony Południowej, niedaleko zgrubienia centralnego Drogi Mlecznej.
Na zdjęciach tego obszaru widać ogromną liczbę gwiazd. Wśród nich łatwo przeoczyć słaby, wolno poruszający się punkt.
Planety swobodne naprawdę istnieją! Magazyn „Science” potwierdza „Odkrycie dekady”
Może mieć 600 albo 1500 kilometrów średnicy. Skąd taka różnica?
Polscy astronomowie zmierzyli jasność absolutną 2026 ED138. Wynosi ona około 3,15 wielkości gwiazdowej. To miara, która pozwala porównywać jasność obiektów niezależnie od ich aktualnej odległości od obserwatora.
Problem polega na tym, że naukowcy nadal nie wiedzą, jak dużo światła odbija powierzchnia 2026 ED138.
Jeśli jest pokryta jasnym lodem, obiekt może mieć około 600 kilometrów średnicy. Jeśli natomiast jego powierzchnia jest ciemna, do uzyskania takiej samej jasności potrzebne byłoby znacznie większe ciało – nawet 1500-kilometrowe. Tę zdolność powierzchni do odbijania światła astronomowie nazywają albedo.
Dopiero dokładniejsze badania pozwolą ustalić rzeczywiste rozmiary odkrytego obiektu.
– Dopiero przyszłe obserwacje, wykonane w zakresie podczerwonym, albo obserwacje zakryć gwiazd przez 2026 ED138 pozwolą na precyzyjne zmierzenie jego rozmiarów. Jeżeli te dodatkowe badania potwierdzą duże rozmiary obiektu, będzie on mógł zostać zaklasyfikowany jako planeta karłowata – mówi prof. Andrzej Udalski.
Zakrycie gwiazdy polega na tym, że obserwowany obiekt przechodzi przed odległą gwiazdą i na chwilę zasłania jej światło. Mierząc czas takiego zjawiska z różnych miejsc na Ziemi, astronomowie mogą wyznaczyć jego rozmiary.
Hera już na warcie. ESA sprawdza, jak obronić Ziemię przed asteroidami.
Dlaczego Pluton jest planetą karłowatą, a Ziemia zwykłą planetą?
W 2006 roku Międzynarodowa Unia Astronomiczna zmieniła definicję planety. Wtedy Pluton stracił status dziewiątej planety Układu Słonecznego.
Nowa klasyfikacja wymaga, aby planeta krążyła wokół Słońca, była w przybliżeniu kulista i oczyściła sąsiedztwo swojej orbity z innych ciał o porównywalnych rozmiarach.
Planety karłowate spełniają pierwsze dwa warunki, ale krążą w obszarach, gdzie znajdują się również inne podobne obiekty.
Międzynarodowa Unia Astronomiczna oficjalnie uznaje pięć planet karłowatych: Ceres, Plutona, Eris, Makemake i Haumeę.
2026 ED138 może w przyszłości dołączyć do tej grupy. Jego duża jasność sugeruje bowiem, że własna grawitacja mogła nadać mu kształt zbliżony do kuli.
Czy Rosja szykuje atak na satelity ICEYE? Polacy wykryli pięć manewrów Kosmosa 2612
Czerwonawa powierzchnia. Co znajduje się na 2026 ED138?
OGLE pozwolił również ustalić, że nowo odkryty obiekt ma czerwonawą barwę.
Astronomowie podejrzewają, że jego lodową powierzchnię pokrywają toliny – związki organiczne powstające pod wpływem promieniowania ultrafioletowego.
Podobne substancje występują między innymi na Plutonie i innych obiektach transneptunowych. Nadają ich powierzchniom charakterystyczny czerwono-brązowy kolor.
Naukowcy nie wiedzą jeszcze dokładnie, z czego składa się powierzchnia 2026 ED138. Potrzebne będą obserwacje w różnych zakresach promieniowania.
Z dotychczasowych obliczeń wynika, że temperatura tego odległego świata może wynosić około minus 230 stopni Celsjusza.
To koniec Hubble’a? NASA ma coraz mniej czasu, by uratować legendarny teleskop
Polacy odkryli wcześniej Dziewannę. Jej rozmiar też był zagadką
Astronomowie z UW mają już doświadczenie w poszukiwaniu odległych obiektów Układu Słonecznego.
W 2010 roku odkryli Dziewannę, znaną początkowo jako 2010 EK139. To jeden z największych obiektów transneptunowych znalezionych przez polski zespół.
Początkowo wydawało się, że może być znacznie większa, niż oceniono później.
– Początkowo uważano, że jej średnica może wynosić nawet 1000 km. Jednak późniejsze obserwacje, wykonane za pomocą Teleskopu Kosmicznego Herschel, wskazały, że ma średnicę około 470 km – tłumaczy prof. Udalski.
Kolejne badania przyniosły jednak nowe dane. 17 maja 2019 roku Dziewanna zakryła odległą gwiazdę. Obserwacja tego zjawiska pozwoliła ustalić, że jej średnica wynosi co najmniej 507 kilometrów.
Dlatego astronomowie ostrożnie podchodzą również do pierwszych szacunków wielkości 2026 ED138.
Kolejne obserwacje zdecydują, czy astronomowie dopiszą do listy planet karłowatych nowy obiekt. Polskie archiwum już teraz pomogło im lepiej poznać jego drogę wokół Słońca.
Źródła: serwisnaukowy.uw.edu.pl



