Wokół berberyny narosło wiele legend, uproszczeń i sprzecznych opinii. Dla jednych to „naturalna metformina” i niemal cudowny środek na cukier oraz cholesterol. Dla innych – nic niewarte zioło o wątpliwej skuteczności. Rzeczywistość jest bardziej złożona i znacznie ciekawsza.

Berberyna – cud czy nic niewarte zioło? Skąd wzięły się mity

Popularność berberyny w ostatnich latach wzrosła gwałtownie, głównie za sprawą mediów społecznościowych i marketingu suplementów diety. W przekazach internetowych berberyna bywa przedstawiana jako „naturalny zamiennik metforminy” albo „suplement, który reguluje cukier, cholesterol i wagę jednocześnie”. Tego typu uproszczenia sprzyjają powstawaniu skrajnych ocen.

Z jednej strony pojawia się narracja o cudownym działaniu berberyny. Z drugiej strony, część krytyków odrzuca berberynę całkowicie, wskazując na jej niską biodostępność i brak twardych punktów końcowych w badaniach. Obie te postawy są niepełne, ponieważ pomijają kontekst badań klinicznych.

W uproszczeniu: wiadomo, że berberyna działa, ale nie wiadomo dokładnie jak silnie, u kogo i z jakim długofalowym skutkiem.

Badania naukowe pokazują, że berberyna wpływa na parametry metaboliczne, przede wszystkim na poziom glukozy we krwi oraz na profil lipidowy. Efekty te są powtarzalne w badaniach klinicznych i metaanalizach, co oznacza, że nie są przypadkowe.

Jednocześnie berberyna nie była badana w taki sposób jak leki. Nie przechodziła wieloletnich, dużych badań klinicznych, zaprojektowanych po to, aby dokładnie określić jej skuteczność, optymalną dawkę dla różnych grup pacjentów ani wpływ na twarde punkty końcowe, takie jak ryzyko zawału, udaru czy zgonu.

W praktyce oznacza to, że wiadomo, iż berberyna obniża glikemię i niektóre frakcje cholesterolu, ale nie wiadomo z taką samą precyzją jak w przypadku leków:

• u kogo efekt będzie największy,
• jaka dawka jest optymalna w długim okresie,
• jak trwałe są te efekty,
• jakie są konsekwencje wieloletniego stosowania.

Dlatego berberyna jest analizowana jako substancja o udokumentowanym, ale ograniczonym zakresie działania. Jej efekty są realne, lecz opisane głównie na poziomie wskaźników biochemicznych, a nie długoterminowych wyników klinicznych.

Aby zrozumieć, czym berberyna rzeczywiście jest i na co faktycznie działa, konieczne jest oddzielenie marketingowych narracji od wyników badań klinicznych oraz ich jakości.

News / Zdrowie

Tężec nadal groźny – cichy zabójca z ogrodu

Czym jest berberyna i co w praktyce oznacza „berberyna w diecie”

Berberyna jest związkiem chemicznym pochodzenia roślinnego. Należy do grupy alkaloidów izochinolinowych, czyli substancji, które po spożyciu mogą wpływać na funkcjonowanie organizmu. Tego rodzaju związki nie dostarczają energii ani składników budulcowych, lecz oddziałują na procesy zachodzące w komórkach.

Naturalnie berberyna występuje w kilku roślinach, między innymi w berberysach (Berberis), gorzkniku kanadyjskim (Hydrastis canadensis) oraz roślinach z rodzaju Coptis. W tych roślinach pełni funkcję ochronną, m.in. przed drobnoustrojami. Dla człowieka jej znaczenie wynika z obserwowanego wpływu na procesy metaboliczne.

Z tego powodu berberyna nie jest traktowana jako składnik odżywczy, taki jak białko, tłuszcz czy witamina. Jest natomiast substancją bioaktywną, która może zmieniać sposób, w jaki komórki regulują poziom glukozy, lipidów i energii. To właśnie ten mechanizm zainteresował badaczy.

We współczesnym żywieniu pojęcie „berberyna w diecie” w praktyce oznacza suplementację. Wynika to z faktu, że w badaniach klinicznych stosuje się dawki rzędu 900–1500 mg dziennie. Takie ilości nie są możliwe do osiągnięcia poprzez zwykłe spożycie żywności.

Zawartość berberyny w jadalnych częściach roślin jest niska. W owocach berberysu pospolitego najczęściej wynosi ona kilka miligramów na 100 gramów surowca. Oznacza to, że nawet bardzo duże porcje tych owoców nie pozwalają zbliżyć się do dawek stosowanych w badaniach naukowych.

Dodatkowo badania pokazują, że ilość berberyny w roślinach jest bardzo zmienna. Zależy od gatunku, odmiany, części rośliny oraz sposobu oznaczania w laboratorium. Z tego powodu żywność nie stanowi przewidywalnego ani kontrolowanego źródła berberyny.

Na co berberyna naprawdę działa – co potwierdzają badania naukowe

Badania naukowe nad berberyną koncentrują się głównie na jej wpływie na metabolizm, czyli na procesy związane z przetwarzaniem cukrów i tłuszczów w organizmie. Wynika to z obserwacji, że po jej zastosowaniu zmieniają się konkretne parametry krwi, które da się obiektywnie zmierzyć.

Najwięcej danych pochodzi z randomizowanych badań klinicznych oraz ich metaanaliz. Dzięki temu można stwierdzić, czy dany efekt powtarza się w różnych populacjach i warunkach.

Jednocześnie trzeba jasno zaznaczyć, że badania te nie były projektowane jak badania nad lekami. Skupiały się na wynikach badań laboratoryjnych, a nie na długoterminowych skutkach zdrowotnych, takich jak ryzyko chorób serca czy długość życia.

Dlatego można precyzyjnie powiedzieć, jakie parametry berberyna zmienia, ale nie można z taką samą pewnością powiedzieć, jak przekłada się to na realne ryzyko chorób lub zgonów.

Na co berberyna działa – według badań naukowych

1. Poziom glukozy we krwi (glikemia)

Badania u osób z cukrzycą typu 2 pokazują, że berberyna:

• obniża glukozę na czczo, czyli poziom cukru mierzony po nocnym poście,
• obniża glikemię poposiłkową, czyli wzrost cukru po jedzeniu,
• obniża hemoglobinę glikowaną (HbA1c), która pokazuje średni poziom glukozy z ostatnich 2–3 miesięcy.

Efekt ten nie jest jednak taki sam u wszystkich.
Jest zwykle większy u osób, które mają wyższe wartości wyjściowe, czyli gorzej kontrolowaną glikemię. U osób z prawidłowym poziomem cukru zmiany są niewielkie albo nieistotne.

2. Wrażliwość na insulinę (pośrednio)

Na podstawie zmian glikemii i insulinemii badania wskazują, że berberyna:

• poprawia reakcję komórek na insulinę,
• zmniejsza potrzebę wydzielania dużych ilości insuliny przy tym samym poziomie glukozy.

Nie oznacza to „leczenia insulinooporności”.
Oznacza to jedynie, że u części osób parametry związane z insuliną ulegają poprawie w trakcie suplementacji.

3. Cholesterol całkowity

Metaanalizy badań klinicznych pokazują, że berberyna:

• obniża cholesterol całkowity w surowicy krwi.

Spadki te są umiarkowane, a ich wielkość zależy od dawki, czasu stosowania oraz wyjściowego poziomu cholesterolu.

Zdrowie

Medycyna estetyczna tylko dla lekarzy. Tych zabiegów nie może robić kosmetyczka lub kosmetolożka!

4. Cholesterol LDL („zły cholesterol”)

Najbardziej powtarzalny efekt lipidowy dotyczy frakcji LDL.
Badania pokazują, że berberyna:

• obniża LDL, czyli frakcję cholesterolu związaną z rozwojem miażdżycy.

Efekt ten jest statystycznie istotny, ale słabszy niż w przypadku leków hipolipemizujących, takich jak statyny.

5. Triglicerydy

Berberyna wpływa również na triglicerydy, czyli tłuszcze krążące we krwi:

• obserwuje się ich umiarkowany spadek u osób z podwyższonym poziomem wyjściowym.

Podobnie jak w przypadku glukozy, osoby z prawidłowymi wartościami zwykle nie obserwują dużych zmian.

6. Cholesterol HDL („dobry cholesterol”)

Wpływ berberyny na HDL:

• jest niewielki,
• bywa nieistotny statystycznie,
• nie jest uznawany za jeden z jej głównych efektów.

Czego badania nie potwierdzają

Równie ważne jak to, co berberyna robi, jest to, czego nie udało się wykazać:

• nie wykazano, że berberyna zmniejsza ryzyko zawału serca,
• nie wykazano, że zmniejsza ryzyko udaru mózgu,
• nie wykazano, że wpływa na śmiertelność lub długość życia.

Oznacza to, że berberyna wpływa na wyniki badań laboratoryjnych, ale nie wiadomo, czy i w jakim stopniu przekłada się to na twarde, długoterminowe efekty zdrowotne.

Zespół metaboliczny, stany przedcukrzycowe i wątroba tłuszczowa

W badaniach obejmujących osoby z zespołem metabolicznym lub stanami przedcukrzycowymi wykazano umiarkowane obniżenie glukozy na czczo, triglicerydów oraz obwodu talii. Zmiany masy ciała i BMI są zwykle niewielkie.

W przypadku stłuszczeniowej choroby wątroby wyniki są mniej spójne. Starsze metaanalizy sugerowały poprawę enzymów wątrobowych i parametrów metabolicznych. Nowsze, duże badania randomizowane u osób bez cukrzycy nie potwierdziły istotnego wpływu berberyny na zawartość tłuszczu w wątrobie.

Wskazuje to, że skuteczność berberyny może zależeć od profilu metabolicznego pacjenta. U osób z wyraźną insulinoopornością efekty są bardziej prawdopodobne niż u osób bez zaburzeń glikemii.

News / Podróże / Zdrowie

Olszówka – popularny krowiak. Czy ten grzyb jest naprawdę bezpieczny do jedzenia?

Problem kluczowy: berberyna słabo wchłania się z jelit

Jednym z najważniejszych ograniczeń berberyny jest jej bardzo niska biodostępność po podaniu doustnym. Badania farmakokinetyczne pokazują, że stężenia berberyny we krwi są niskie nawet po dawkach rzędu kilkuset miligramów.

Przyczyną jest słabe wchłanianie jelitowe, efekt pierwszego przejścia przez wątrobę oraz aktywność transporterów, takich jak P-gp. Oznacza to, że znaczna część przyjętej dawki nie trafia bezpośrednio do krążenia ogólnego.

Jednocześnie część działania berberyny może zachodzić lokalnie w jelitach oraz poprzez metabolity. Coraz więcej badań wskazuje także na rolę mikrobioty jelitowej w przekształcaniu berberyny w formy bardziej aktywne biologicznie.

Z tego powodu odpowiedź na suplementację jest zmienna między osobami, a efekty obserwowane w badaniach populacyjnych nie zawsze przekładają się na doświadczenie pojedynczego pacjenta.

Dla kogo berberyna może mieć sens

Na podstawie dostępnych danych naukowych największe uzasadnienie stosowania berberyny dotyczy osób z nieprawidłową glikemią, insulinoopornością oraz zaburzeniami lipidowymi. W tych grupach obserwuje się najbardziej powtarzalne efekty metaboliczne.

Berberyna bywa analizowana jako element uzupełniający dietę i modyfikację stylu życia. Nie jest traktowana jako zamiennik farmakoterapii, lecz jako potencjalne wsparcie w poprawie parametrów biochemicznych.

W badaniach stosuje się zwykle dawki podzielone, co ma znaczenie zarówno dla tolerancji jelitowej, jak i dla stabilności działania.

Kto powinien zachować ostrożność lub unikać suplementacji

Istotnym problemem są interakcje z lekami. Berberyna hamuje aktywność kilku kluczowych enzymów wątrobowych odpowiedzialnych za metabolizm leków. Może to prowadzić do zwiększenia stężeń leków i ryzyka działań niepożądanych.

Z tego względu szczególną ostrożność powinny zachować osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe, przeciwzakrzepowe, kardiologiczne oraz leki o wąskim indeksie terapeutycznym.

Nie zaleca się stosowania berberyny w ciąży i w okresie karmienia piersią. Brakuje także danych bezpieczeństwa dla dzieci i młodzieży. Dodatkowym problemem jest zmienna jakość suplementów i rozbieżności między deklarowaną a rzeczywistą zawartością substancji.

Wokół berberyny narosło wiele mitów, ponieważ łączy ona prawdziwe działanie metaboliczne z istotnymi ograniczeniami biologicznymi i klinicznymi. Dane naukowe potwierdzają umiarkowany wpływ na glikemię i lipidy, ale nie potwierdzają cudownych efektów.

Ewa Gładysz