Tajemniczy labirynt pod Hagią Sophią. Archeolodzy odkrywają ślady dawnego Konstantynopola
Spod słynnej świątyni w Stambule wydobyto już 3000 ton gruzu. Badacze znaleźli starożytne kanały, zagadkowe tunele i ślady budowli sprzed VI wieku.
Pod Hagią Sophią w Stambule archeolodzy odkrywają rozległy labirynt podziemnych korytarzy, komór i dawnych kanałów wodnych. Niektóre konstrukcje mogą pamiętać czasy Cesarstwa Rzymskiego, jeszcze sprzed budowy obecnej świątyni w latach 532–537. Badacze usunęli już około 3000 ton błota i gruzu, dzięki czemu dotarli do miejsc, których wcześniej nie mogli zbadać. Wśród odkryć szczególnie intryguje tunel z ośmioma wnękami. Archeolodzy nie wiedzą, do czego służył. Tureckie władze chcą w przyszłości udostępnić część podziemi turystom.
Pod Hagią Sophią kryje się podziemny świat, którego historii wciąż nie znamy
Hagia Sophia od niemal 1500 lat góruje nad historycznym centrum Stambułu. Turyści przyjeżdżają tu, aby podziwiać ogromną kopułę, bizantyjskie mozaiki i marmurowe kolumny. Jednak pod słynną świątynią kryje się drugi świat, który archeolodzy dopiero zaczynają dokładniej poznawać.
Pod dawnym dziedzińcem znajdują się sklepione komory, tunele i kanały wodne. Niektóre przejścia prowadzą pod fundamentami budowli, inne biegną w kierunku dawnych ulic Konstantynopola. Przez setki lat błoto i gruz stopniowo wypełniały korytarze, a kolejne przebudowy zasłaniały wejścia do starszych pomieszczeń.
Badacze rozpoczęli nowy etap prac na początku 2025 roku. Początkowo oczyszczali miejsca, które znali z wcześniejszych badań. Wkrótce jednak natrafili na kolejne przejścia i nieznane połączenia między tunelami.
O skali przedsięwzięcia opowiadał turecki minister kultury i turystyki Mehmet Nuri Ersoy. Podczas spotkania z dziennikarzami w Antalyi mówił:
Pod ziemią także prowadzimy szeroko zakrojone prace. Znajdują się tam historyczne tunele, kanały wodne, piwnice i pomieszczenia (…).
Minister wyjaśnił, że archeolodzy badają nie tylko same korytarze, ale również ich związki z dawną infrastrukturą miasta.
Pierwsze poważne wykopaliska w tej części kompleksu prowadził już w latach 30. XX wieku niemiecki archeolog Alfons Maria Schneider. Odkrył wtedy pozostałości wcześniejszych świątyń i fragmenty podziemnych pomieszczeń. Nie mógł jednak przejść dalej, ponieważ ziemia i gruz blokowały wiele korytarzy.
Remont Pergamonmuseum potrwa dekady. Wielu z nas nie dożyje ponownego otwarcia
Archeolodzy usunęli 3000 ton ziemi i gruzu. Tak wyglądały prace pod świątynią
Badanie tuneli pod Hagią Sophią są bardzo wymagające i niebezpieczne. Ciasne przejścia utrudniały transport sprzętu, a słaba wentylacja i brak naturalnego światła komplikowały prace.
Niektóre sklepienia były zawalone lub bardzo mocno uszkodzone. Dlatego archeolodzy musieli zabezpieczać stare mury, zanim usunęli spod nich kolejne warstwy ziemi.
Do ekipy archeologów dołączyli specjaliści mający doświadczenie w robotach górniczych. Ekipy pakowały błoto i gruz do worków, a następnie wyciągały je na powierzchnię.
Podczas pierwszych czterech miesięcy robotnicy usunęli około 300 ton materiału. Później zespoły kontynuowały oczyszczanie kolejnych pomieszczeń.
Na początku listopada 2026 roku turecki minister kultury informował już o 3000 ton wydobytej ziemi i gruzu.
Równocześnie archeolodzy dokumentowali każdy nowy fragment podziemi. Używali skanerów laserowych, dzięki którym przygotowali dokładne plany korytarzy i trójwymiarowe modele konstrukcji.
Polscy archeolodzy na egipskim cmentarzu. Tajemnice Sakkary
Siedem kanałów w jednej komorze. Rzymianie i Bizantyjczycy potrzebowali ogromnych ilości wody
W jednym z podziemnych pomieszczeń archeolodzy znaleźli aż siedem kanałów wodnych. Komora ma około 15,5 metra długości i 5 metrów szerokości. Jej sklepienie znajduje się zaledwie kilka metrów pod dzisiejszym poziomem gruntu.
Budowniczowie w kolejnych epokach dokładali kolejne przewody, przebijali starsze mury i zmieniali kierunki przepływu wody.
Konstantynopol już w IV wieku potrzebował rozbudowanej sieci wodociągowej. Miasto liczyło coraz więcej mieszkańców, a wodę zużywały domy, łaźnie, pałace i publiczne zbiorniki.
Za panowania cesarza Walensa, który rządził w latach 364–378, Rzymianie rozbudowali system doprowadzania wody do Konstantynopola. Jednym z jego najbardziej znanych zabytków jest zachowany do dziś akwedukt Walensa.
Pod Hagią Sophią badacze znaleźli ceramiczne rury z wcześniejszych epok oraz późniejsze instalacje, w tym żeliwne przewody z XIX i XX wieku.
Profesor Diker ustalił, że niektóre kanały działały przez setki lat.
Kalabria: ojczyzna lodów tartufo, włoska bieda i ’Ndrangheta
Tunel sprzed czasów Justyniana może skrywać ślady dawnej ulicy Konstantynopola
Bardzo ciekawy jest tunel oznaczony numerem 4. Archeolodzy podejrzewają, że pochodzi sprzed 532 roku, a więc jest starszy od Hagii Sophii.
Do września 2025 roku archeolodzy oczyściły około 160 metrów tego przejścia.
Tunel ma mniej więcej 1,5 metra szerokości i 2 metry wysokości. Jego kamienne podłoże opada pod kątem około dwóch stopni, zgodnie z naturalnym ukształtowaniem terenu.
Profesor Diker zwrócił uwagę na kierunek korytarza. Tunel biegnie niemal tak samo jak dawna ulica, której fragmenty archeolodzy odkryli podczas wcześniejszych wykopalisk.
Badacze podejrzewają, że budowniczowie wykonali podziemną konstrukcję właśnie pod tą ulicą. Mogła odprowadzać deszczówkę.
Starożytna droga mogła łączyć okolice Hipodromu z północno-wschodnią częścią miasta, w kierunku dzisiejszego pałacu Topkapı.
Truso. Miasto Wikingów czy Prusów? Jak wyglądało i dlaczego zniknęło
Hagia Sophia przetrwała krzyżowców i sułtanów. Każda epoka zostawiła tu ślady
Przez następne stulecia Hagia Sophia przechodziła kolejne przebudowy.
Już w 558 roku część ogromnej kopuły runęła po uszkodzeniach spowodowanych trzęsieniami ziemi. Budowniczowie odbudowali ją w 562 roku, jeszcze za panowania Justyniana I.
W 1204 roku uczestnicy IV wyprawy krzyżowej zdobyli i splądrowali Konstantynopol. Zdobywcy przejęli Hagię Sophię i przekształcili ją w katedrę łacińską.
Dopiero w 1261 roku cesarz Michał VIII Paleolog odzyskał kontrolę nad miastem.
Kolejny przełom nastąpił 29 maja 1453 roku. Wojska sułtana Mehmeda II zdobyły Konstantynopol, a Osmanowie przekształcili Hagię Sophię w meczet.
W XVI wieku słynny osmański architekt Mimar Sinan prowadził prace wzmacniające świątynię. Z kolei w latach 1847–1849, za panowania sułtana Abdülmecida I, bracia Gaspare i Giuseppe Fossati przeprowadzili wielką restaurację budowli.
W 1935 roku władze Republiki Turcji otworzyły Hagię Sophię jako muzeum. Natomiast w lipcu 2020 roku świątynia ponownie stała się meczetem.
Podziemne korytarze kryją ślady wszystkich tych zmian. Kolejne pokolenia mieszkańców naprawiały stare przewody, budowały nowe połączenia i przebijały przejścia przez istniejące mury.
Prastara cywilizacja z biebrzańskich bagien. Kto mieszkał na Podlasiu przed tysiącami lat?
Turyści mogą w przyszłości zejść pod Hagię Sophię
Tureckie władze chcą udostępnić część podziemnych korytarzy turystom. Minister Mehmet Nuri Ersoy zapowiedział, że najpierw pokaże odkrycia dziennikarzom, a później konserwatorzy przygotują wybrane miejsca dla zwiedzających.
Przed otwarciem podziemi ekipy będą musiały zabezpieczyć stare sklepienia, zamontować oświetlenie i wyznaczyć bezpieczne trasy.
Osoby odwiedzające Stambuł mogą jednak już dziś zobaczyć inną niezwykłą podziemną budowlę. Niedaleko Hagii Sophii znajduje się Cysterna Bazyliki, którą w VI wieku kazał rozbudować cesarz Justynian I.
Ogromną salę pod ziemią podtrzymuje tam 336 marmurowych kolumn ustawionych w 12 rzędach. Woda, delikatne oświetlenie i kamienne sklepienia tworzą jeden z najbardziej niezwykłych widoków w Stambule.
Cysterna Bazyliki nie należy jednak do sieci tuneli pod Hagią Sophią.
Jeśli archeolodzy i konserwatorzy zrealizują swoje plany, turyści będą mogli w przyszłości zejść pod dawną świątynię Justyniana i zobaczyć kolejny fragment miasta.
Źródła: Hasan Fırat Diker, „Newly Revealed Subterranean Structures Beneath Hagia Sophia’s Atrium”, „Open Archaeology”, 16 marca 2026 r.; Anadolu Ajansı i ANKA Haber, 1 listopada 2026 r.; Metropolitan Museum of Art; American Society of Civil Engineers; tureckie Ministerstwo Kultury i Turystyki
Czytaj więcej
