To mały krok dla chłopa, ale wielki dla szlachty – ogłasza Jan Paweł Adamczewski i w swoim unikalnym stylu zapowiada powrót jednego z największych polskich hitów streamingowych. Premiera trzeciego sezonu serialu „1670” już 5 sierpnia na platformie Netflix. Do sieci trafił właśnie oficjalny zwiastun, który udowadnia, że sarmacki świat zaczyna trząść się w posadach, a ambicje głównego bohatera dosłownie sięgają kosmosu.

Adamczychę dopada kryzys tożsamości – nadchodzi „choroba poszlachecka”

Fabuła 3. sezonu „1670” startuje tuż po hucznych Dożynkach Królewskich w Adamczysze. Sielanka bezpowrotnie mija, a nad rodem Adamczewskich zawisa widmo tragedii gorszej niż dżuma. Wszystko przez ujawnioną prawdę o pochodzeniu Jana Pawła oraz pożar biblioteki, w którym spłonęły wszystkie akty szlacheckie. W efekcie całą wieś ogarnia bezwzględna „choroba poszlachecka”, a kryzys tożsamości uderza w każdego członka rodziny.

– Motywacja i ambicja Jana Pawła dosłownie sięga w tym sezonie kosmosu, co naturalnie wiąże się z przekraczaniem kolejnych granic absurdu, a wraz z tym pojawia się jeszcze większa przestrzeń do zaskakiwania widza czy skręcania w dziwne popkulturowe zakamarki – mówi pomysłodawca i autor scenariusza 1670 Jakub Rużyłło.

Zofia próbuje zagłuszyć syndrom opuszczonego gniazda głośnym śpiewaniem gorzkich żali, Jakub rusza na podbój pełnej pokus Warszawy, a Aniela – po powrocie do domu – postanawia otworzyć szkołę dla chłopów. Tymczasem sami poddani zaczynają podejrzanie mruczeć pod nosem, zwiastując rychły bunt chłopski.

Gwiazdy / Kultura i Sztuka

Wiemy, kiedy „Lalka” trafi na Netflix. Jest termin premiery

Nowe lokacje i mroczniejszy klimat sarmackiej satyry

Twórcy hitu zapowiadają, że trzeci rozdział sarmackiej sagi będzie znacznie mroczniejszy i klimatycznie zbliży się do uwielbianego przez widzów pierwszego sezonu. Scenarzysta Jakub Rużyłło podkreśla, że dążenie Jana Pawła do udowodnienia, iż jest prawdziwym homo sarmatus, doprowadzi do przekroczenia kolejnych granic absurdu i otworzy drzwi do zaskakujących nawiązań popkulturowych.

– Trzeci rozdział losów bohaterów „1670” jest mroczniejszy niż poprzedni, przez co bardziej zbliżony klimatem do pierwszego sezonu. I chociaż wracamy do tej naszej Adamczychy, błotnistej, szarej, to akcja zabiera nas w różne miejsca – Warszawa, dwory królewskie, plenery. Trzeci sezon, wraz z całym bogactwem nowych wydarzeń, postaci i zwrotów akcji, maluje panoramę świata serialu w znacznie szerszej perspektywie – dodaje Kordian Kądziela, reżyser 1670.

Choć bazą wypadową pozostaje szara i błotnista Adamczycha, reżyser Kordian Kądziela obiecuje znacznie szerszą perspektywę – bohaterowie trafią na królewskie dwory, wielkomiejskie salony oraz w zupełnie nowe plenery. W obsadzie nowych odcinków powrócą uwielbiani przez widzów aktorzy, na czele z Bartłomiejem Topą, Katarzyną Herman, Martyną Byczkowską i Michałem Sikorskim.

Prawda historyczna: Pan jako absolutny właściciel chłopa

Choć serial „1670” na Netflixie bawi widzów anachronizmami i satyrą, dotyka on realnego, mrocznego fundamentu ekonomicznego I Rzeczypospolitej – gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej. W XVII wieku pozycja chłopów w Polsce była dramatyczna, a wielu historyków wprost porównuje ówczesne poddaństwo osobiste do niewolnictwa.

Szlachta i Kościół stworzyły system prawno-ekonomiczny, który całkowicie sprowadził warstwę chłopską do nizin społecznych. Na mocy licznych przywilejów (m.in. statutów toruńskiego i bydgoskiego), szlachcic stał się niemal absolutnym właścicielem chłopa, jego rodziny oraz całego dobytku. Chłopi zostali administracyjnie i sądownie odcięci od opieki królewskiej – pan miał nad nimi pełną władzę sądowniczą, włącznie z prawem życia i śmierci.

System ten konstruowano tak, aby wycisnąć z poddanych maksymalny zysk, zostawiając im z wypracowanych plonów jedynie tyle, by zdołali przeżyć i zachować siły do dalszej, morderczej darmowej pracy na polu pana. Oprócz rosnącej z dekady na dekadę pańszczyzny tygodniowej, kmiecie byli obciążeni daninami oraz podatkami na rzecz państwa i dziesięciną na rzecz Kościoła.

Kultura i Sztuka

Znamy datę premiery filmu o Janie Borysewiczu. „Mniej obcy” trafi na Netflix

Bezwzględne podejście ówczesnych elit do poddanych doskonale oddaje słynna, XVII-wieczna literatura ulotna. W anonimowym piśmie rokoszowym z 1606 roku można przeczytać zdanie, które jest podsumowaniem porządku społecznego I RP:

„Polska to niebo dla szlachty, raj Żydów, czyściec mieszczan, piekło chłopów”.

Z kolei Anzelm Gostomski, teoretyk sarmackiego rolnictwa, w swoim podręczniku „Gospodarstwo” z 1589 roku pisał bez ogródek:

„Największy fundament dobrej gospodarki, aby chłopi wszyscy wychodzili na robotę (pańszczyznę), a co najpierwsza i najpotrzebniejsza, kaźń (szubienica) ma być na chłopa i na włodarza”.

Co warto przeczytać między odcinkami? Aktualna wiedza o epoce

Pomiędzy pochłanianiem kolejnych odcinków trzeciego sezonu lub odgrzewaniem wcześniejszych serii „1670”, warto na chwilę odłożyć pilota i sprawdzić, jaka epoce jest aktualna wiedza historyczna. Polski rynek wydawniczy przeżywa obecnie renesans tzw. „zwrotu ludowego”.

Oto cztery najgłośniejsze pozycje napisane przez wybitnych naukowców i badaczy społecznych, po które warto sięgnąć:

• „Ludowa historia Polski” – prof. dr hab. Adam Leszczyński (Wydawnictwo W.A.B.): historyk i socjolog, profesor Uniwersytetu SWPS, napisał książkę, która zapoczątkowała wielką dyskusję o naszych korzeniach. Autor analizuje mroczne mechanizmy gospodarcze I Rzeczypospolitej i pokazuje, jak krok po kroku szlachta wraz z Kościołem stworzyły system, w którym chłop z wolnego człowieka stał się własnością przypisaną do ziemi.
• „Chamstwo” – dr hab. Kacper Pobłocki, prof. ucz. (Wydawnictwo Czarne): antropolog społeczny związany z Uniwersytetem Warszawskim stworzył głośną opowieść (nominowaną do Nagrody Nike), która pokazuje relacje pan–chłop przez pryzmat codziennej przemocy. Autor opisuje sarmacki dwór i folwark, gdzie bat i strach były podstawowymi narzędziami zarządzania ludźmi.
• „Bękarty pańszczyzny. Historia buntów chłopskich” – dr hab. Michał Rauszer (Wydawnictwo RM): etnograf i kulturoznawca z Uniwersytetu Warszawskiego napisał pozycję idealną w kontekście wątków zapowiadanych w nowym sezonie „1670”. Autor obala mit potulnego poddanego, szczegółowo opisując, jak chłopi potrafili walczyć o swoje: od celowego niszczenia pańskich narzędzi i masowych ucieczek ze wsi, aż po krwawe rebelie.
• „Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa” – mgr Kamil Janicki (Wydawnictwo Wydawnictwo Literackie): Popularny historyk i pisarz w swojej bestsellerowej książce dokonał dynamicznej analizy dawnego prawa. Autor zestawia polską gospodarkę folwarczną z systemami niewolniczymi na świecie i obnaża realia, w których szlachcic miał nad swoim poddanym absolutną władzę sądowniczą.

To właśnie to historyczne „piekło chłopów” i bezgraniczna chciwość magnaterii stanowią tło dla buntu, który zaczyna kiełkować w nadchodzącym sezonie serialu. Czy Jan Paweł rzeczywiście wyśle chłopa na Księżyc, by ratować swój fikcyjny honor? Odpowiedzi na te pytania poznamy już 5 sierpnia w Netflixie.

Źródło: Netflix

Rafał Bernasiński