Zaginiona podczas II wojny światowej „Dama z wachlarzem” wróciła z Berlina do Polski. Teraz można ją oglądać w warszawskiej Kordegardzie.

Przez blisko 80 lat nie było wiadomo, co stało się z „Damą z wachlarzem”, XIX-wiecznym dziełem z kolekcji Pałacu Króla Jana III w Wilanowie. Grafika zaginęła podczas II wojny światowej, a jej powojenne losy są nieznane. Dopiero w 2023 roku niemieckie małżeństwo z Berlina odkryło na odwrocie dzieła stare oznaczenia własnościowe i zdecydowało się oddać je Polsce. Dziś „Damę z wachlarzem” można oglądać na wystawie „Utracone / Odzyskane. Oblicza kobiet” w warszawskiej Kordegardzie.

„Dama z wachlarzem”. Kim był autor XIX-wiecznego dzieła?

„Dama z wachlarzem”, nazywana również „Damą stojącą w białej sukni z wachlarzem w ręku”, to XIX-wieczna chromolitografia z ręcznym podmalowaniem. Przedstawia elegancko ubraną kobietę z wachlarzem, popularnym dodatkiem do kobiecego stroju w tamtej epoce.

Autor dzieła jest nieznany. Nie zachowały się informacje, które pozwoliłyby ustalić jego nazwisko, pochodzenie czy miejsce pracy. Nie wiadomo też, czy grafikę wykonano na podstawie wcześniejszego obrazu.

Chromolitografia była jedną z popularnych technik graficznych XIX wieku. Pozwalała tworzyć wielobarwne odbitki przez nakładanie kolejnych kolorów. Wcześniej wykonanie takiej reprodukcji wymagało znacznie więcej ręcznej pracy.

W przypadku „Damy z wachlarzem” zastosowano również podmalowanie, które wzbogaciło kolorystykę i nadało grafice malarski charakter. Pracę wykonano na papierze, a następnie naklejono na płótno.

Kultura i Sztuka

Przez dekady wisiał w domu. To zaginiony podczas II wojny światowej obraz Wierusza-Kowalskiego

W XIX wieku podobne wizerunki zdobiły salony i prywatne rezydencje. Portrety eleganckich kobiet były częstym tematem obrazów i grafik, a rozwój technik drukarskich pozwalał rozpowszechniać je w większej liczbie egzemplarzy.

Choć nie znamy twórcy „Damy z wachlarzem”, jej wartość historyczna jest bezsporna. Dzieło należało do wyposażenia Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, jednej z najważniejszych historycznych rezydencji w Polsce, wzniesionej dla króla Jana III Sobieskiego.

Jest częścią historii wilanowskiej kolekcji, rozbudowywanej przez kolejnych właścicieli pałacu.

Dlaczego „Dama z wachlarzem” jest tak ważna? Zachowały się dokumenty sprzed 150 lat

O wartości „Damy z wachlarzem” decyduje przede wszystkim to, że grafika była częścią historycznego wyposażenia pałacu w Wilanowie. Jej obecność w kolekcji potwierdzają XIX-wieczne źródła.

Pierwsza znana wzmianka o dziele pochodzi z „Inwentarza obrazów” sporządzonego w 1877 roku. Kolejna znalazła się w „Katalogu obrazów i umeblowania, które znajduje się w Pałacu w Wilanowie” z 1895 roku.

To okazało się kluczowe niemal 150 lat później. To właśnie dawny numer inwentarzowy pozwolił potwierdzić pochodzenie odnalezionego w Niemczech dzieła.

Dla historyków sztuki odzyskanie takich przedmiotów ma ogromne znaczenie. Pozwala odtwarzać dawne kolekcje, poznawać gust ich właścicieli i ustalać, jakie dzieła znajdowały się w historycznych wnętrzach.

Kultura i Sztuka / News

Sensacyjna kradzież obrazu z polskiego muzeum! Arcydzieło Petera Bruegla odnalezione po 51 latach!

Niemcy wywieźli dzieło z Wilanowa. Powojenne losy grafiki są nieznane

Historia „Damy z wachlarzem” zmieniła się podczas II wojny światowej. Niemieccy okupanci prowadzili systematyczną grabież polskich zbiorów sztuki. Z pałacu w Wilanowie wywożono obrazy, rzeźby, meble i inne cenne przedmioty.

Według ustaleń historyków „Dama z wachlarzem” została najprawdopodobniej wywieziona jesienią 1944 roku, podczas akcji prowadzonej przez niemieckiego komisarza Alfreda Schellenberga.

W tym okresie z Wilanowa znikały kolejne elementy wyposażenia. Część trafiła do niemieckich składnic, wiele dzieł rozproszyło się i nigdy nie wróciło do Polski.

Powojenne losy „Damy z wachlarzem” są nieznane. Nie wiadomo, dokąd wywieziono ją z Wilanowa, gdzie znajdowała się po 1945 roku ani w jaki sposób trafiła do prywatnych rąk w Niemczech.

Przez dziesięciolecia grafika figurowała wśród polskich strat wojennych. Przełom nastąpił dopiero w maju 2023 roku.

Małżeństwo Richter-Schuster z Berlina znalazło ukryte oznaczenia

W maju 2023 roku do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zgłosiło się małżeństwo Richter-Schuster z Berlina, które poinformowało, że najprawdopodobniej posiada zaginioną grafikę.

Podczas oglądania odwrotnej strony dzieła odkryli oznaczenia ukryte za kartonem osłaniającym tył oprawy.

Była tam nalepka z numerem inwentarzowym 775 oraz czarny stempel z napisem:

„GALERYA OBRAZÓW W WILLANOWIE”.

Dawna pisownia nazwy Wilanowa nie pozostawiała wątpliwości co do miejsca pochodzenia grafiki. Z kolei numer 775 odpowiadał pozycji w XIX-wiecznych inwentarzach pałacowych.

Po ustaleniu, że mają do czynienia z dziełem zrabowanym z polskiej kolekcji podczas wojny, państwo Richter-Schuster zdecydowali, że oddadzą dzieło Polsce. Za darmo.

Nie żądali zapłaty za oddanie zabytku.

Kultura i Sztuka

Deutsche Welle i Süddeutsche Zeitung. Rabunek polskiej sztuki: Niemcy i Rosja wciąż ukrywają tysiące zagrabionych dzieł.

„Dokonali rzeczy wielkiej i symbolicznej”. Minister podziękował niemieckiemu małżeństwu

Oficjalna uroczystość przekazania „Damy z wachlarzem” odbyła się 20 września 2023 roku w siedzibie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w Warszawie.

Ówczesny minister kultury Piotr Gliński podziękował państwu Richter-Schuster za zwrot grafiki. Podkreślił, że swoją decyzją „dokonali rzeczy wielkiej i symbolicznej”.

Podczas uroczystości przypomniał także o odpowiedzialności za wojenną grabież polskich zbiorów.

– Rabunek dóbr kultury jest zbrodnią wojenną i jako taki nie ulega przedawnieniu – mówił Piotr Gliński.

Tego samego dnia zaprezentowano również odzyskaną litografię „Królewska Huta” Ernsta Wilhelma Knippela, pochodzącą ze zbiorów Muzeum Śląskiego w Katowicach.

Po niemal 80 latach „Dama z wachlarzem” wróciła do Wilanowa. Obecnie znajduje się pod opieką Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie jako depozyt Skarbu Państwa.

„Dama z wachlarzem” na wystawie w Warszawie. Gdzie i do kiedy można ją oglądać?

Odzyskana chromolitografia jest jednym z dzieł prezentowanych na wystawie „Utracone / Odzyskane. Oblicza kobiet” w Kordegardzie, Galerii Narodowego Centrum Kultury w Warszawie.

Ekspozycję otwarto 21 października 2026 roku, a od następnego dnia można ją zwiedzać. To dziesiąta odsłona cyklu poświęconego dziełom sztuki odzyskanym przez Polskę. Kuratorką jest Ewa Witkowska.

Podczas otwarcia wiceminister kultury Maciej Wróbel zwrócił uwagę na skalę poszukiwań zaginionych zabytków.

– Obecnie prowadzimy ponad 200 spraw restytucyjnych w 18 krajach – powiedział. Dodał, że Polska odzyskała już ponad 900 dzieł sztuki.

Kultura i Sztuka

Wraca pierścień Zygmunta I Starego! Polska odzyskuje bezcenne dobra kultury

Na wystawie można zobaczyć również „Madonnę z Dzieciątkiem”, odnalezioną na aukcji w Tokio, „Lato” Berthy Wegmann oraz „Wiejską dziewczynę w żółtej chuście” Leona Wyczółkowskiego.

Wystawa potrwa do 6 grudnia 2026 roku. Kordegarda mieści się przy Krakowskim Przedmieściu 15 w Warszawie. Galeria jest otwarta od wtorku do niedzieli w godzinach 11.00–19.00. Wstęp jest bezpłatny.

„Dama z wachlarzem” przypomina, jak niewiele czasem potrzeba, aby przywrócić Polsce dzieło utracone podczas wojny. W tym przypadku o wszystkim przesądziły stary numer inwentarzowy, napis skryty za kartonem i decyzja niemieckiego małżeństwa, które postanowiło oddać zabytek jego dawnym właścicielom.

Źródła: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Narodowe Centrum Kultury, Kordegarda – Galeria Narodowego Centrum Kultury

Rafał Bernasiński