Międzynarodowy zespół badaczy potwierdził autentyczność obrazu „Archimedes”. Dotychczas nieznane szerokiej publiczności płótno okazało się efektem współpracy Michelangela Merisiego da Caravaggia, oraz jego bliskiego przyjaciela, Mario Minnitiego.

To jedno z najważniejszych odkryć na rynku sztuki barokowej w ostatnich latach. Międzynarodowy zespół badaczy potwierdził oficjalnie autentyczność obrazu „Archimedes”. Dotychczas nieznane szerokiej publiczności płótno, znajdujące się w prywatnej kolekcji, okazało się efektem bezpośredniej współpracy mistrza światłocienia, Michelangela Merisiego da Caravaggia, oraz jego bliskiego przyjaciela, Mario Minnitiego.

Podczas sympozjum naukowego w Monte Carlo eksperci zaprezentowali szczegółowe wyniki wieloetapowych badań laboratoryjnych. Dowodzą one, że obraz powstał w latach 1608–1610 w Syrakuzach na Sycylii. Dr Roberta Lapucci, główny konserwator dzieł sztuki z florenckiego Studio Art Centers International (SACI), wskazuje, że dzieło idealnie wpisuje się w biografię oraz ewolucję skomplikowanego warsztatu Caravaggia.

„Dla mnie „Archimedes” jest jednym z najcenniejszych i najbardziej fascynujących na nowo rozpoznanych dzieł baroku ostatnich lat” – podkreśliła Katharina Rubin, współorganizatorka sympozjum.

Zaawansowana technologia na tropie tajemnic warsztatu

Weryfikacja autorstwa dzieł z tego okresu jest wyjątkowo trudna. Sam proces komplikuje fakt, że Caravaggio tworzył szybko i nigdy nie sygnował swoich prac. Ponadto w procesie twórczym wielokrotnie wykorzystywał starsze kompozycje jako podkład. Aby wykluczyć jakąkolwiek pomyłkę, płótno o wymiarach 75 na 61 cm poddano kompleksowej, nieinwazyjnej diagnostyce fizykochemicznej.

W badaniach laboratoryjnych wykorzystano zaawansowane metody:

• Analizę w podczerwieni, ultrafiolecie oraz badania rentgenowskie.
• Radiografię hiperspektralną i cyfrową mikroskopię.
• Analizę składu pierwiastkowego farb metodą XRF oraz mikroskopię elektronową (EDS).
• Algorytmy uczenia maszynowego (deep learning), wdrożone przez prof. Hassana Ugaila z Uniwersytetu w Bradford.
• Dodatkową wycenę i analizę ekspercką przeprowadzoną przez dr Alessandrę Gregori.

Badania struktury głębokiej obrazu ujawniły obecność autorskich szkiców wykonanych bielą ołowianą. Analiza wykazała, że kompozycja anatomiczna postaci jest unikalną „mozaiką” wcześniejszych projektów Caravaggia. Artysta zaadaptował do nowego obrazu m.in. układ tułowia św. Hieronima, którego malował na Malcie zaledwie kilka miesięcy wcześniej.

Jak wyjaśnia dr Roberta Lapucci:

„Przeprowadzałam badania diagnostyczne i z dnia na dzień pojawiały się nowe dane. Bardzo ważne są warstwy pod spodem – absolutnie najwyższej jakości – również szkice wykonane bielą ołowianą, wykorzystane przez Caravaggia do wcześniejszych kompozycji. Była to więc swego rodzaju mozaika złożona z głowy jednej postaci oraz tułowia św. Hieronima, namalowanego na Malcie zaledwie kilka miesięcy wcześniej. Szkice te zostały skomponowane w formie swego rodzaju wielopłaszczyznowej projekcji”.

Dlaczego Archimedes? Sycylijski ślad Caravaggia

Powstanie portretu greckiego uczonego wiąże się bezpośrednio z ucieczką Caravaggia z Malty w 1608 roku. Ścigany wyrokiem śmierci za zabójstwo artysta znalazł schronienie w Syrakuzach. Pomocy udzielił mu tam dawny rzymski współpracownik i przyjaciel, sycylijski malarz Mario Minniti. Archimedes jest drugą najważniejszą – po patronce miasta św. Łucji – postacią historyczną związaną z tym regionem.

W Syrakuzach Caravaggio obracał się w środowisku lokalnych intelektualistów. Poznał m.in. Vincenzo Mirabellę, który konstruował teleskop dla Galileusza i prowadził badania nad grobowcem Archimedesa.

Caravaggio w Syrakuzach spotkał również Vincenzo Mirabellę, który w tym czasie konstruował dla Galileusza teleskop „Canocchiale”. Mirabella pokazał malarzowi grób Archimedesa. To wszystko musiało doprowadzić do namalowania portretu Archimedesa – postaci oddanej optyce i związanej z Syrakuzami. – ocenia dr Lapucci.

Na obrazie obok postaci widnieją geometryczne atrybuty: cyrkiel oraz lustro wklęsłe. Wybór tego drugiego rekwizytu ma dla badaczy głębokie znaczenie techniczne.

Wielkie lustra wklęsłe zostały wykorzystane przez Archimedesa do obrony Syrakuz przed atakami rzymskich statków. Lustra wklęsłe stanowiły również główny element systemów optycznych wykorzystywanych przez Caravaggia.

– tłumaczy dr Lapucci, która w swojej książce „Caravaggio and optics” stawia rewolucyjną hipotezę, że artysta mógł używać wczesnej formy camera obscura oraz substancji światłoczułych.

Jak naprawdę powstał obraz?

Kluczowym elementem weryfikacji dzieła było logiczne wyjaśnienie różnic w poziomie technicznym poszczególnych partii płótna. Analiza technologiczna wykazała nieciągłość wykonawczą. Część kompozycji reprezentuje genialny, bezbłędny warsztat Caravaggia, podczas gdy warstwa wykończeniowa w niektórych miejscach wykazuje cechy nieco słabszego pędzla.

W realiach siedemnastowiecznych pracowni realizacja zamówień przez kilku artystów była powszechną praktyką, pozwalającą mistrzom na realizację zamówień w terminie. Na podstawie zebranych danych eksperci zrekonstruowali proces powstawania dzieła: Caravaggio zaprojektował kompozycję, wykonał podmalówkę oraz nałożył pierwsze warstwy malarskie, natomiast wykończenie obrazu powierzył Mario Minnitiemu.

Dr Roberta Lapucci oficjalnie potwierdza ten fakt:

„Potwierdzamy autentyczność obrazu Caravaggia, a raczej dzieła współtworzonego przez Caravaggia i Mario Minnitiego w trakcie pobytu Caravaggia w Syrakuzach”.

Po zakończeniu badań diagnostycznych badaczka przystąpiła do prac konserwatorskich, które potwierdziły tę hipotezę:

„Po zakończeniu badań diagnostycznych rozpoczęłam oczyszczanie obrazu, ale dzieło wykazało pewien poziom nieciągłości. Niektóre fragmenty były na poziomie najwyższej jakości Caravaggia, inne były nieco słabsze. Ostateczna ocena tego obrazu jest więc taka, że Caravaggio naszkicował i nałożył pierwsze warstwy Archimedesa, a potem najprawdopodobniej Mario Minniti dokończył dzieło. Świadczy o tym bardzo wysoka jakość tej warstwy, która jest jednak niższa niż u Caravaggia, ale znacznie wyższa niż u ówczesnych artystów sycylijskich”.

Wierzchnia warstwa malarska Minnitiego stanowi integralną część siedemnastowiecznego oryginału i nikt nie zamierza jej usuwać. Struktura obrazu tworzy nierozerwalną, historyczną całość.

„Badamy, analizujemy i dogłębnie poszukujemy tego, co znajduje się pod spodem, ale robimy to w sposób nieinwazyjny. Dysponujemy wieloma, coraz bardziej precyzyjnymi testami diagnostycznymi, dzięki czemu możemy cyfrowo odtworzyć obraz warstwy spodniej, ale usunięcie XVII-wiecznej warstwy wierzchniej jest nieetyczne” – podsumowuje dr Lapucci.

Kim byli twórcy „Archimedesa”? Mistrz i jego zaufany partner

Aby w pełni zrozumieć wagę tego odkrycia, należy przyjrzeć się sylwetkom obu artystów. Ich relacja wykraczała daleko poza ramy klasycznego układu „mistrz i uczeń” – była to wieloletnia więź oparta na artystycznym zrozumieniu, wspólnym dorastaniu w rzymskim świecie podziemnym oraz bezgranicznym zaufaniu w chwilach życiowych kryzysów.

Caravaggio – genialny rewolucjonista i banita

Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571–1610) to jeden z najbardziej rewolucyjnych i bezkompromisowych twórców w dziejach sztuki. Zerwał z renesansowym idealizmem i manieryczną elegancją na rzecz brutalnego, wręcz szokującego realizmu. Jako modele do obrazów o tematyce religijnej służyli mu ludzie z marginesu społecznego: żebracy, prostytutki i rzezimieszki, których malował z dbałością o najdrobniejsze, często nieestetyczne szczegóły (brudne stopy, zniszczone paznokcie).

Znakiem rozpoznawczym Caravaggia stał się tenebryzm oraz radykalny chiaroscuro (światłocień) – technika polegająca na wydobywaniu postaci z głębokiego, nieprzeniknionego mroku za pomocą snopu ostrego, niemal teatralnego światła.

Geniuszowi malarza towarzyszył jednak destrukcyjny, wybuchowy charakter. Caravaggio regularnie brał udział w awanturach, bójkach i procesach sądowych. Kulminacja nastąpiła w 1606 roku w Rzymie, gdy podczas kłótni o wynik gry (prawdopodobnie pallacorda) śmiertelnie zranił Ranuccia Tomassoniego. Obłożony papieskim wyrokiem śmierci (który pozwalał każdemu na dokonanie egzekucji i dostarczenie jego głowy), artysta spędził ostatnie cztery lata życia na dramatycznej, nieustannej ucieczce przez Neapol, Maltę i Sycylię.

Mario Minniti – rzymska muza i sycylijski rzemieślnik

Mario Minniti (1577–1640) to sycylijski malarz urodzony w Syrakuzach, którego losy nierozerwalnie splotły się z Caravaggiem wokół 1593 roku, gdy obaj jako młodzi, ubodzy artyści szukali szczęścia w Rzymie. Minniti szybko stał się najbliższym współpracownikiem Merisiego, współlokatorem, a przede wszystkim – jego głównym modelem z wczesnego, rzymskiego okresu twórczości.

To właśnie chłopięca twarz Minnitiego uwieczniona została na najsłynniejszych, zmysłowych dziełach młodego Caravaggia, takich jak Chłopiec z koszem owoców, Lutnista czy Wróżenie z rąk. Minniti doskonale poznał sekretną technikę mistrza, jego sposób przygotowywania podobrazi i operowania światłem.

Około 1600 roku Minniti opuścił Rzym i wrócił na rodzimą Sycylię, gdzie założył własną, doskonale prosperującą pracownię w Syrakuzach. Stał się szanowanym obywatelem i rozchwytywanym malarzem specjalizującym się w tematyce sakralnej. Choć jego własny styl ewoluował w stronę bardziej tradycyjnego, lokalnego rzemiosła, to właśnie w jego warsztacie technika Caravaggia była wciąż żywa. Gdy w 1608 roku skrajnie wycieńczony, przerażony ucieczką z Malty Caravaggio dotarł do Syrakuz, to właśnie Minniti otworzył przed nim drzwi, zapewnił bezpieczeństwo i zaoferował współpracę przy zamówieniach.

Rafał Bernasiński