AI poległo w bibliotece. Uniwersytet Warszawski szuka ludzi do odczytywania rękopisów
Sztuczna inteligencja nie radzi sobie z unikatowymi pismami. Rusza akcja TranskriBUW dla wolontariuszy.
Okazuje się, że w niektórych obszarach algorytmy sztucznej inteligencji całkowicie zawodzą. Wówczas wciąż niezbędny okazuje się ludzki czas, cierpliwość oraz wnikliwość. Serwis Nauka w Polsce donosi, że Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie (BUW) ogłosiła wyjątkową akcję i zaprasza chętnych wolontariuszy do udziału w projekcie TranskriBUW. Jego głównym celem jest rozszyfrowywanie i przepisywanie cennych, historycznych manuskryptów, z którymi maszyny nie potrafią sobie poradzić. Dzięki temu każdy pasjonat historii może mieć bezpośredni, namacalny kontakt z unikatowymi obiektami historycznymi, nawet nie posiadając wykształcenia kierunkowego.
Bibliotekarz jako detektyw i badacz przeszłości
Praca nad dawnymi dokumentami to ogromne wyzwanie logistyczne i naukowe. Okazuje się, że tradycyjne metody katalogowania wymagają twardych kompetencji akademickich.
– „Żeby właściwie skatalogować obiekt, bibliotekarz musi być badaczem” – powiedziała w rozmowie z serwisem Nauka w Polsce Agnieszka Kościelniak-Osiak, wicedyrektorka BUW.
Dwa Chopiny w jednym. Jak polscy badacze odkryli nowe melodie w rękopisie Ballady f-moll
Wiceszefowa instytucji wyjaśniła, że zadanie to bywa niezwykle skomplikowane, ponieważ mnóstwo archiwalnych dokumentów ze zbiorów biblioteki nie posiada tak oczywistych elementów jak chociażby strona tytułowa z nazwiskiem autora i datą wydania. Przykładem są tzw. zbiory specjalne, do których zaliczają się m.in. dawne dokumenty królewskie. W ich przypadku eksperci muszą ręcznie analizować i rozpoznawać typy pisma, odciski pieczęci czy specyficzną tytulaturę epoki.
– „To w oparciu o te dane określamy często odbiorcę i nadawcę, umiejscawiamy dany dokument w czasie i przestrzeni, i dopiero wtedy możemy jego opis umieścić w naszych katalogach. Staje się on wówczas wyszukiwalny dla badaczy. Rozpoznanie zawartości naszych zasobów wymaga więc ogromnej wiedzy i czasu, a my mamy do skatalogowania dziesiątki tysięcy obiektów” – zaznaczyła wicedyrektorka.
Trudna historia i zbiory bez nazwy
Sytuacja badawcza Gabinetu Rękopisów BUW jest wyjątkowo skomplikowana ze względu na tragiczne wydarzenia z przeszłości. Podczas II wojny światowej warszawska biblioteka straciła ponad 90 procent swoich bezcennych rękopisów. Dopiero od 1945 roku zbiory tego rodzaju zaczęły być mozolnie odbudowywane i gromadzone na nowo.
Do archiwów trafiają przede wszystkim spuścizny po zmarłych naukowcach związanych z Uniwersytetem Warszawskim, ale nie tylko. Biblioteka posiada również fascynujące artefakty kultur orientalnych, dokumenty z Afryki oraz Azji. Często są to materiały tak rzadkie, że dawni badacze nie pozostawili o nich absolutnie żadnych notatek. Zdarzają się sytuacje, w których pracownicy BUW na pierwszy rzut oka nie wiedzą nawet, w jakim alfabecie dany dokument został w ogóle sporządzony.
Dlaczego sztuczna inteligencja przegrywa z historią?
Wiele osób zadaje sobie pytanie, dlaczego w dobie potężnych modeli językowych i zaawansowanego rozpoznawania obrazu technologia przegrywa ze starym papierem. Organizatorzy akcji TranskriBUW tłumaczą to w prosty sposób: współczesne systemy informatyczne mają bardzo ograniczone zastosowanie przy unikatowych, pojedynczych dokumentach.
Aby skutecznie wytrenować algorytmy sztucznej inteligencji, potrzeba tysięcy powtarzalnych przykładów oraz gotowych translacji, których w przypadku pojedynczych, historycznych manuskryptów po prostu nie ma na świecie. Ogrómnym problemem dla programów komputerowych okazuje się nawet dawna, pisana odręcznie szwabacha – specyficzny, gotycki font, który dla ludzkiego oka po krótkim treningu staje się czytelny, ale dla maszyn stanowi barierę nie do przejścia.
Jak wytrenować średniowiecznego bota? Biblioteka Narodowa uruchomiła infolinię po staropolsku
Pikantne akta rozwodowe i Fryderyk Wielki na warsztacie
Niektóre z przygotowanych zadań nie wymagają specjalistycznej wiedzy lingwistycznej, a jedynie wolnego czasu i zaangażowania. Obecnie wolontariusze mierzą się z niezwykłym rysunkiem mikrograficznym z 1762 roku autorstwa Emanuela Listnaua. Przedstawia on portret konny króla Prus Fryderyka II Wielkiego. Co ciekawe, wizerunek władcy został w całości stworzony z malutkich napisów, które tworzą kontury obrazu. Pomoc pasjonatów pozwoli odczytać ten nietypowy tekst napisany odręczną szwabachą w języku niemieckim.
W zasobach czekających na odczytanie znajdują się również dawne plany bitwy pod Pragą z 1757 roku, a także historyczne projekty architektoniczne przebudowy Pałacu Saskiego w Warszawie.
Największe emocje i zainteresowanie budzą jednak akta rozwodowe z przełomu XVIII i XIX wieku. Jak przyznają sami koordynatorzy, dokumenty te są napisane wyjątkowo barwnym, soczystym językiem.
– „To opisy wzajemnych oskarżeń małżonków i opinie przyjaciółek rodziny. Dla badaczy to kopalnia wiedzy o obyczajowości” – podkreśliła Agnieszka Kościelniak-Osiak.
To nie pierwsza taka akcja biblioteki. Dwa lata temu, przy okazji rocznicy Powstania Warszawskiego, społeczność wolontariuszy pracowała nad prywatnymi notatkami prof. Wacława Borowego. Wówczas z 95 trudnych stron rękopisu udało się wspólnymi siłami przepisać aż 55 stron.
Dlaczego cieszy nas cudze nieszczęście?
Zasada 1:1 – jak dołączyć do projektu TranskriBUW?
Urszula Szwed-Strych z BUW, która na co dzień zajmuje się koordynacją tego przedsięwzięcia, wyjaśnia, że do transkrypcji celowo wybierane są takie materiały, które osoby bez zaplecza czysto naukowego są w stanie realnie rozszyfrować. W pracy wolontariusza kluczowa jest jedna żelazna reguła.
– „Najważniejsza jest zasada „1:1”. Jeśli autor dokumentu zrobił błąd ortograficzny albo coś skreślił, transkrypcja musi to uwzględniać” – zaznaczyła koordynatorka.
Obecnie społeczność TranskriBUW liczy około 240 zaangażowanych osób z całej Polski. Wszystkie bieżące prace, wymiana doświadczeń oraz wzajemna pomoc przy trudniejszych słowach odbywają się w zamkniętej grupie projektu w mediach społecznościowych oraz na dedykowanej platformie internetowej BUW. Do akcji w każdej chwili może dołączyć każdy, kto chce poczuć dreszcz emocji towarzyszący odkrywaniu nieznanych faktów z historii.
Źródło: naukawpolsce.pl
Dlaczego cieszy nas cudze nieszczęście?
Czytaj więcej
